تأثیرات فرهنگی بر ذهنیت کارآفرینانه در خاورمیانه
کارآفرینی در خاورمیانه تحت تأثیر جریانهای عمیق فرهنگی شکل گرفته است؛ از شبکههای خانوادگی و اصول مالی اسلامی گرفته تا ظهور بنیانگذاران نسل زد که در حال به چالش کشیدن روشهای سنتی هستند.
به گزارش کارآفرینی پرس، در سال ۲۰۲۶، امارات متحده عربی با بیش از ۴۰ درصد ثبت کسبوکارهای جدید توسط زنان، در منطقه پیشتاز است و برنامههای نوآوری که توسط دولت حمایت میشوند، در حال تغییر دادن مفهوم ساختن و راهاندازی یک شرکت در منطقه خلیج هستند.
اکوسیستم استارتاپی در خاورمیانه را نمیتوان فقط از دیدگاه غربی (Western lens) درک کرد. روایتهای رایج در سیلیکونولی (Silicon Valley) درباره شرکتهایی که در یک گاراژ شروع شدهاند و بنیانگذارانی که با سرمایه شخصی و بدون کمک بیرونی (Bootstrapped founders) رشد کردهاند، زیرساختهای فرهنگی این منطقه را نادیده میگیرند؛ زیرساختهایی مانند شبکههای خانوادگی، اصول مذهبی، حمایتهای دولتی و روابط اجتماعی که شکل کارآفرینی در این منطقه را تعیین میکنند.
کارآفرینی با پشتوانه خانواده و «واسطه»
از آنجا که امارات متحده عربی در سال ۲۰۲۶ جایگاه خود را بهعنوان پایتخت استارتاپی منطقه منا (MENA – Middle East and North Africa / خاورمیانه و شمال آفریقا) تثبیت میکند، شناخت این جریانهای فرهنگی فقط یک موضوع دانشگاهی نیست؛ بلکه برای هر کسی که قصد ساختن یک کسبوکار، سرمایهگذاری یا همکاری در این منطقه را دارد، امری ضروری است.
این موضوع پیامدهای واقعی و مهمی دارد. بنیانگذاران (Founders) که دارای شبکههای خانوادگی تثبیتشده هستند، میتوانند سریعتر از افرادی که چنین ارتباطاتی ندارند، به سرمایه، تأییدیههای دولتی و مشتریان بزرگ شرکتی دسترسی پیدا کنند.
چالش اینجاست که سیستمهایی که بیش از حد به واسطه و روابط وابسته هستند، ممکن است افراد بااستعداد خارج از این شبکهها را کنار بگذارند؛ بهخصوص بنیانگذاران مهاجر (Expat Founders) که ارتباطات محلی ندارند.
موفقترین شتابدهندههای کسبوکار در دبی، مانند هاب۷۱ (Hub71) در ابوظبی (Abu Dhabi) و اِن۵ (in5) در دبی، تا حدی این مشکل را حل کردهاند. آنها با ایجاد مسیرهای ساختاریافته و رسمی، تلاش کردهاند دسترسی سازمانی را جایگزین وابستگی به روابط شخصی کنند.
اصول مالی اسلامی و تأمین مالی استارتاپها
مالی اسلامی (Islamic Finance) یک حوزه محدود و خاص نیست؛ بلکه یک صنعت جهانی ۴.۵ تریلیون دلاری است که سالانه با نرخ ۱۰ درصد رشد میکند و اصول آن بهطور فزایندهای بر نحوه تأمین مالی استارتاپهای خلیج فارس تأثیر میگذارد.
تأمین مالی مطابق با شریعت دریافت بهره ، عدم اطمینان یا ابهام بیش از حد و سرمایهگذاری در برخی بخشهای خاص را ممنوع میکند.
این موضوع باعث شکلگیری ساختارهایی مانند مرابحه؛ تأمین مالی با هزینه بهعلاوه سود (Cost-plus Financing)، اجاره؛ لیزینگ و مشارکت؛ سهام مبتنی بر شراکت (Partnership-based Equity)) شده است.
رای استارتاپها، این موضوع هم محدودیتها و هم فرصتهایی ایجاد میکند.
تأمین مالی مبتنی بر درآمد (Revenue-based Financing)، که بهطور طبیعی با اصول اسلامی هماهنگ است، بهعنوان جایگزینی برای سرمایهگذاری خطرپذیر سنتی (Traditional VC) مورد استقبال قرار گرفته است.
شرکتهایی مانند کلیم کپیتال (Klaim Capital) و آبی فایننس (Abhi Finance) کسبوکارهایی را بر پایه تأمین مالی زنجیره تأمین مطابق با شریعت (Sharia-compliant Supply Chain Financing) و دسترسی زودهنگام به دستمزد (Earned Wage Access) ایجاد کردهاند.
مرکز مالی بینالمللی دبی (Dubai International Financial Centre) یک چارچوب جامع مالی اسلامی (Comprehensive Islamic Finance Framework) ایجاد کرده است که به استارتاپها اجازه میدهد به سرمایه همسو با اصول دینی دسترسی پیدا کنند، بدون اینکه مجبور شوند استانداردهای معمول اداره و نظارت شرکتی را کنار بگذارند.
بنیانگذاران نسل زد که قالبهای سنتی را میشکنند
میانگین سنی در امارات متحده عربی ۳۳ سال است و در سراسر منطقه گستردهتر خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA Region) این عدد به ۲۶ سال کاهش مییابد.
این واقعیت جمعیتی باعث شکلگیری نسلی از بنیانگذاران شده است که ذاتاً دیجیتالی هستند، تحصیلات بینالمللی دارند و از نظر فرهنگی ترکیبی هستند؛ یعنی با زبانهای عربی و انگلیسی راحت هستند و همزمان از میراث منطقهای خود و بهترین روشهای جهانی بهره میگیرند.
بنیانگذاران نسل زد در امارات بهطور قابلتوجهی بهسمت فناوری مصرفکننده (Consumer Tech)، پلتفرمهای تولید محتوا (Content Creation Platforms) و کسبوکارهای پایداری (Sustainability Ventures) جذب شدهاند.
برخلاف نسلهای قبلی که اغلب نسخههای بومیشده از محصولات غربی را ایجاد میکردند، این نسل از همان روز اول محصولاتی با جاهطلبی جهانی میسازد.
بنیاد آینده دبی (Dubai Future Foundation) گزارش میدهد که ۲۸ درصد از درخواستهای جدید راهاندازی استارتاپ در سال ۲۰۲۵ از سوی بنیانگذاران زیر ۳۰ سال ارائه شده است؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۲، ۱۸درصد بود.
کارآفرینان زن در امارات متحده عربی
امارات متحده عربی بهطور هدفمند روی کارآفرینی زنان سرمایهگذاری کرده است و نتایج آن قابل اندازهگیری است.
بر اساس گزارش اداره اقتصاد و گردشگری دبی (Dubai Department of Economy and Tourism)، بیش از ۴۰ درصد از مجوزهای کسبوکار جدید که در سال ۲۰۲۵ در دبی صادر شدهاند، به بنیانگذاران زن اختصاص داشته است.
شورای زنان بازرگان ابوظبی (Abu Dhabi Businesswomen Council) و شورای زنان بازرگان دبی (Dubai Business Women Council) بهطور ویژه برای زنان کارآفرین خدماتی مانند راهنمایی و مشاوره (Mentorship)، دسترسی به منابع مالی (Funding Access) و زیرساختهای شبکهسازی (Networking Infrastructure) فراهم میکنند.
فرهنگ نوآوری هدایتشده توسط دولت (گاورنمنت-دریوِن اینوویشن کالچر – Government-Driven Innovation Culture)
شاید متمایزترین ویژگی کارآفرینی خلیج فارس (گالف آنتِرپرِنِرشیپ – Gulf Entrepreneurship) نقش فعال دولت بهعنوان ایجادکننده بازار (مارکِت کریِیتِر – Market Creator) باشد، نه صرفاً یک قانونگذار (رگولاتور – Regulator).
برنامه اقتصادی دبی D33 (دِبی اکانامیک اَجِندا D33 – Dubai Economic Agenda D33) که در سال ۲۰۲۳ راهاندازی شد، هدف دو برابر کردن اقتصاد تا سال ۲۰۳۳ را دنبال میکند و بهطور صریح استارتاپها (استارتاپس – Startups) را بهعنوان موتورهای رشد (گروث اِنجینز – Growth Engines) معرفی میکند.
ابتکارهای مشخص شامل محیطهای آزمایشی قانونی (رگولاتوری سَندباکسِز – Regulatory Sandboxes) (مانند وَرا برای رمزارز (VARA for Crypto) و بانک مرکزی امارات برای فینتک (CBUAE for Fintech))، برنامههای خرید دولتی با عنوان دولت بهعنوان اولین مشتری (گاورنمنت-اَز-فِرست-کاستومِر پروکیورمِنت پروگرامز – Government-as-First-Customer Procurement Programs) و مشوقهای مناطق آزاد (فری زون اینسِنتیوْز – Free Zone Incentives) هستند.
دفتر سرمایهگذاری ابوظبی (اَبُوظَبی اینوِستمنت آفیس – Abu Dhabi Investment Office) از سال ۲۰۲۰ بیش از ۲ میلیارد دلار مشوقهای استارتاپی (استارتاپ اینسِنتیوْز – Startup Incentives) اختصاص داده است.
بنیاد آینده دبی (دِبی فیوچر فاندِیشن – Dubai Future Foundation) برنامههای شتابدهنده (اَکسِلِرِیتِر پروگرامز – Accelerator Programs) را در حوزههای هوش مصنوعی (اِیآی – AI)، بلاکچین (بلاکچِین – Blockchain) و فناوری فضایی (اِسپِیس تِکنالوجی – Space Technology) اجرا میکند.
این برنامهها فقط سرمایه (کَپیتال – Capital) فراهم نمیکنند؛ بلکه دسترسی به بازار (مارکِت اَکسِس – Market Access)، شفافیت قانونی (رگولاتوری کلاریتی – Regulatory Clarity) و اعتبار (لِجیتِمِسی – Legitimacy) را نیز فراهم میکنند؛ چیزهایی که استارتاپها در اقتصادهای با مداخله کمتر دولت (لِس اینتِروِنشِنیست اِکانامیز – Less Interventionist Economies) باید بهطور مستقل به دست آورند.
خطر این موضوع وابستگی (دیپِندِنسی – Dependency) است: استارتاپهایی که برای برنامههای دولتی بهینه شدهاند، ممکن است برای رقابت در بازارهایی که چنین حمایتی در آنها وجود ندارد، با مشکل مواجه شوند.
فرهنگ نوآوری هدایتشده توسط دولت
شاید متمایزترین ویژگی کارآفرینی خلیج فارس نقش فعال دولت بهعنوان ایجادکننده بازار (Market Creator) باشد، نه صرفاً یک قانونگذار (Regulator).
برنامه اقتصادی دبی (D33 – Dubai Economic Agenda D33) که در سال ۲۰۲۳ راهاندازی شد، هدف دو برابر کردن اقتصاد تا سال ۲۰۳۳ را دنبال میکند و بهطور صریح استارتاپها را بهعنوان موتورهای رشد (Growth Engines) معرفی میکند. ابتکارهای مشخص شامل موارد زیر است:
- محیطهای آزمایشی قانونی (Regulatory Sandboxes) (مانند وارا برای رمزارز (VARA for Crypto) و بانک مرکزی امارات برای فناوری مالی (CBUAE for Fintech))؛
- برنامههای خرید دولتی با عنوان دولت بهعنوان اولین مشتری (Government-as-First-Customer Procurement Programs)
- مشوقهای مناطق آزاد (Free Zone Incentives) .
دفتر سرمایهگذاری ابوظبی (Abu Dhabi Investment Office) از سال ۲۰۲۰ بیش از ۲ میلیارد دلار مشوقهای استارتاپی (Startup Incentives) اختصاص داده است.
بنیاد آینده دبی (Dubai Future Foundation) برنامههای شتابدهنده (Accelerator Programs) را در حوزههای هوش مصنوعی، بلاکچین (Blockchain) و فناوری فضایی (Space Technology) اجرا میکند.
این برنامهها فقط سرمایه فراهم نمیکنند؛ بلکه دسترسی به بازار (Market Access)، شفافیت قانونی (Regulatory Clarity) و اعتبار (Legitimacy) را نیز فراهم میکنند؛ چیزهایی که استارتاپها در اقتصادهای با مداخله کمتر دولت (Less Interventionist Economies) باید بهطور مستقل بهدست آورند.
خطر این موضوع وابستگی است: استارتاپهایی که برای برنامههای دولتی بهینه شدهاند، ممکن است برای رقابت در بازارهایی که چنین حمایتی در آنها وجود ندارد، با مشکل مواجه شوند.
پویایی بنیانگذاران مهاجر
تقریباً ۸۵ درصد از بنیانگذاران استارتاپها در دبی را مهاجران (Expats) تشکیل میدهند؛ این موضوع یک پویایی منحصربهفرد ایجاد کرده است که در آن افرادی که در حال ساخت اقتصاد هستند، شهروند آن کشور نیستند.
این وضعیت تنوع قابلتوجهی ایجاد میکند؛ زیرا بنیانگذاران از بیش از ۱۹۰ کشور میآیند؛ اما در عین حال، تنشهای ساختاری (Structural Tensions) نیز ایجاد میکند.
بنیانگذاران مهاجر بدون شبکههای خانوادگی و ارتباطات دولتی فعالیت میکنند؛ ارتباطاتی که بنیانگذاران اماراتی از آن بهره میبرند. همچنین زمانی که وضعیت ویزا به عملکرد کسبوکار وابسته باشد، هزینه شکست بیشتر میشود.
ویزای سبز (Green Visa) و ویزای طلایی (Golden Visa) تا حدی مشکل ناپایداری اقامت را که پیشتر مانع تعهد بلندمدت میشد، برطرف کردهاند.
با این حال، موفقترین بنیانگذاران مهاجر معمولاً با همبنیانگذاران محلی یا سرمایهگذاران راهبردی همکاری میکنند؛ افرادی که اطلاعات بازار (Market Intelligence) و سرمایه ارتباطی (Relationship Capital) فراهم میکنند.
این موضوع فقط مختص امارات متحده عربی نیست؛ بنیانگذاران مهاجر در سنگاپور و هنگکنگ نیز با پویاییهای مشابهی روبهرو هستند؛ اما مقیاس بالای حضور مهاجران در صحنه استارتاپی دبی آن را به یک ویژگی تعیینکننده تبدیل کرده است.
نگاه به آینده
فرهنگ کارآفرینی در امارات متحده عربی ثابت و ایستا نیست. این فرهنگ، ترکیبی زنده از سنت و جاهطلبی است که توسط ارزشهای اسلامی، ساختارهای خانوادگی، راهبردهای دولتی و تنوع گسترده جمعیتی ناشی از حضور ۸۵ درصد جمعیت مهاجر شکل گرفته است.
بنیانگذارانی که در این محیط موفق میشوند، کسانی هستند که میدانند شناخت فرهنگ و روش تعامل با مردم به اندازه مهارتهای فنی اهمیت دارد؛ یعنی اینکه بدانند چگونه در یک مجلس حضور پیدا کنند، گفتگو کنند و ارتباط بسازند، به همان اندازه مهم است که بدانند چگونه یک برگه شرایط سرمایهگذاری را بررسی و مدیریت کنند.
انتهای پیام/
